NICE-nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

 

Sterk bewerkt voedsel: nood aan duidelijke definities

Sterk bewerkt voedsel: nood aan duidelijke definities
18-05-2018

De focus op de bewerkingsgraad van voedingsmiddelen ter beoordeling van hun gezondheidseffect is een relatief nieuw concept binnen de voedingsaanbevelingen. De bewerkingsgraad als criterium werd ook meegenomen in de nieuwe Vlaamse voedingsdriehoek. Aanbevelingen die focussen op de bewerkingsgraad van voedingsmiddelen voelen echter nog onwennig aan en roepen vragen op bij wetenschappers en voedingsvoorlichters. Een goede reden voor de ‘Belgian Nutrition Society’ (BNS) om er op 4 mei haar jaarlijks symposium aan te wijden (2).

Eet zo weinig mogelijk sterk bewerkte voedingsmiddelen

De voedingsdriehoek raadt aan om de voorkeur te geven aan weinig of onbewerkte voedingsmiddelen en om zo weinig mogelijk sterk of ultra-bewerkte voedingsmiddelen te eten. Die laatste zijn ondergebracht in de rode bol buiten de voedingsdriehoek omdat ze nadelig kunnen zijn voor de gezondheid als ze te veel en te vaak worden gegeten (1).

Wat is de definitie van sterk bewerkt voedsel?

Voor de indeling van voedingsmiddelen in de groep van sterk bewerkt voedsel heeft de voedingsdriehoek beroep gedaan op de NOVA-classificatie. Deze van oorsprong Braziliaanse classificatie werd voorgesteld en verder toegelicht door Prof. Jean Claude Moubarac (Faculté de médecine – Département de nutrition, Université de Montreal, Canada).

NOVA-classificatie (3)
Op basis van de bewerkingsgraad worden voedingsmiddelen onderverdeeld in vier categorieën:

  • Groep 1: onbewerkte voedingsmiddelen en minimaal bewerkte voedingsmiddelen (bewerkingen om de bereiding te vergemakkelijken of te diversifiëren of om de houdbaarheid te verlengen zoals schoonmaken, versnijden, invriezen, drogen, fermenteren en pasteuriseren; er worden geen stoffen toegevoegd zoals zout, suiker, olie of vetten maar ze kunnen soms additieven zoals antioxidanten en stabilisatoren bevatten om de eigenschappen van het originele product te kunnen behouden) (bv. verse groenten, gedroogd fruit, volle granen, vers vlees, eieren, melk, yoghurt natuur, kruiden, specerijen, water, koffie, thee)
  • Groep 2: bewerkte culinaire ingrediënten onttrokken aan onbewerkte voedingsmiddelen uit groep 1 of aan de natuur; ze kunnen additieven zoals antioxidanten en bewaarmiddelen bevatten om de eigenschappen van het originele product te kunnen behouden) (bv. zout, suiker, honing, olie, boter)
  • Groep 3: Bewerkte voedingsmiddelen (er worden meestal 2 of 3 ingrediënten zoals zout, suiker, olie en vet toegevoegd en bewerkingen betreffen onder meer bewaar- of bereidingsprocessen om de houdbaarheid te verlengen of om meer smaak te geven; ze kunnen additieven zoals antioxidanten en bewaarmiddelen bevatten om de eigenschappen van het originele product te kunnen behouden) (bv. groenten in blik, gezouten noten, gerookt vlees, kaas, vers bereid brood)
  • Groep 4: Sterk bewerkte voedingsmiddelen (industrieel geproduceerd op basis van 5 of vaak nog meer ingrediënten (waaronder ook extracties uit producten zoals gehydrolyseerde eiwitten, invert suiker en gluten) en waaraan additieven zijn toegevoegd om de houdbaarheid te verlengen en de producten meer gebruiksvriendelijk en aantrekkelijk te maken; zij bevatten doorgaans weinig vezels, vitaminen en mineralen en veel vet of suiker en zijn vaak het onderwerp van reclame- en marketingcampagnes)
    (bv. frisdranken, snoep, margarine, ontbijtgranen, gearomatiseerde zuivel, kant-en-klare bereidingen)

Volgens Moubarac maken voedingsmiddelen uit groep 1,2 en 3 van de NOVA-classificatie vooral deel uit van maaltijden. Sterk bewerkte voedingsmiddelen uit groep 4 worden ook veelal tussen de maaltijden geconsumeerd. Hun verkoop en consumptie is sterk toegenomen sinds de 20ste eeuw. Moubarac spreekt van een ‘diet shift’, een opmerkelijke overgang van huisbereide maatlijden naar meer kant-en-klare gerechten.
Uit observationeel onderzoek blijkt dat een hoog gebruik van sterk bewerkt voedsel samengaat met een meer energiedense voeding, een verhoogde inname van toegevoegde suikers en zout en een lagere inname van vezels, kalium, magnesium en vitamine A. Het blijkt ook gepaard te gaan met meer risico op obesitas en welvaartsziekten en met een gewijzigde microbiotasamenstelling, mogelijk onder invloed van de additieven in sterk bewerkt voedsel. Moubarac pleit dus voor meer huisbereide maaltijden. Dat zou samengaan met een meer gezonde voeding en draagt volgens hem ook bij tot een meer bewuste eetcultuur en sociale cohesie. Volgens hem ligt de oplossing voor meer gezonde eetgewoonten in eerste instantie niet in reformulering van producten (producten met bijvoorbeeld minder suiker of minder vet) (4).

De definitie van sterk bewerkt voedsel is niet werkbaar

Prof. Mike Gibney (UCD Institute of Food and Health, University College Dublin, Ireland) formuleerde bedenkingen bij de NOVA-classificatie van ultrabewerkt voedsel, in het bijzonder bij het gebruik ervan in het kader van onderzoek naar de relatie tussen voeding en gezondheid (5).
Volgens Gibney is de definitie van sterk bewerkt voedsel te vaag. Zijn grootste bekommernis is dat de indeling te weinig rekening houdt met de nutriëntensamenstelling van producten. Er worden voor de indeling bijvoorbeeld geen drempelwaarden geformuleerd voor het zout-, vet- en suikergehalte. Hierdoor zouden studies, die gebruik maken van de NOVA-classificatie, nog moeilijk een verband kunnen leggen tussen de inname van specifieke nutriënten en een chronische ziekte. Hiermee lijkt Gibney wel enigszins voorbij te gaan aan de groeiende inzichten dat de gezondheidseffecten van de voeding verder gaan dan die van de nutriënten alleen.
Gibney stoort zich ook aan de misleidende functie-omschrijving van additieven, namelijk om sensoriële kwaliteiten te imiteren en ongewenste eigenschappen te maskeren. Dat laatste is trouwens in tegenspraak met de wetgeving voor voedselveiligheid.
Gibney besluit dat wetenschappelijk onderzoek klare definities vereist om misverstanden te vermijden en onderzoeksresultaten correct te kunnen interpreteren. Ter bevordering van de volksgezondheid gelooft hij meer in het succes van strategieën die focussen op reformulering van producten dan in het concept om mensen te adviseren om bewerkte producten te beperken en sterk bewerkte producten te vermijden.

Het advies om (sterk) bewerkt voedsel te beperken of te vermijden is verwarrend

Ook Prof. Frank Devlieghere (Faculteit Bio-ingenieurswetenschappen, Universiteit Gent, België) plaatste enkele kanttekeningen bij de NOVA-aanpak. De NOVA-definitie van (ultra)bewerkt voedsel lijkt niet zozeer gebaseerd op de mate van bewerking maar wel op het aantal ingrediënten, op de complexiteit van de samenstelling van een product en op de additieven die zijn toegevoegd. Hij vreest dat de uiteindelijk sterk vereenvoudigde vertaling hiervan om bewerkt voedsel te beperken en sterk bewerkt voedsel te vermijden, verkeerd kan worden begrepen door consumenten en beleidsmakers.

Rol van voedselbewerking

Technologische bewerkingen van voedingsmiddelen, of ze nu in de eigen keuken of op industrieel niveau gebeuren, kunnen hun voedingswaarde negatief beïnvloeden (bv. vitamineverlies, toevoeging van veel suiker) maar ook positief (bv. meer vitaminebehoud of -restauratie, betere verteerbaarheid en beschikbaarheid, vermindering van mogelijk schadelijke stoffen zoals mycotoxines en acrylamide). Devlieghere benadrukt dat voedsel bewerken ook bijdraagt tot meer voedselveiligheid en minder verspilling. Veel nevenproducten uit de voedingsindustrie worden bovendien opnieuw gebruikt in andere toepassingen.

Meer focus op voedselsamenstelling en porties

Zeker binnen ons huidig maatschappijbestel met meer tweeverdieners en een divers voedingsaanbod kan het niet de bedoeling zijn om bewerkt voedsel in het algemeen te stigmatiseren. Volgens Devlieghere is het beter om in voedingsaanbevelingen te focussen op de werkelijke samenstelling van de voeding en op portiegroottes. Hierin ligt een mogelijke relatie met obesitas maar niet in bewerkingsprocessen op zich. Hij pleit met het oog op haalbare en efficiënte voedingsaanbevelingen voor meer overleg en samenwerking tussen verschillende wetenschappelijke disciplines, overheid en industrie.


(1) Vlaams Instituut Gezond Leven (2017) Onderbouwing inhoudelijke visie
voeding en gezondheid. Achtergronddocument bij vernieuwde richtlijnen en visuele voorstelling van de voedingsdriehoek. Laken (Brussel), Online: www.gezondleven.be
(2) Ultra-processed foods in human nutrition and health. Belgian Nutrition Society (BNS). Eight annual meeting, May 4th, 2018 Brussels – https://www.belgiannutritionsociety.be/bns/assets/File/ultraprocessed%20foods%20in%20human%20nutrition%2023032018.pdf
(3) Monteiro CA, Cannon G, Levy RB et al. NOVA. The star shines bright. [Food classification. Public health] World Nutrition January-March 2016; 7 (1-3): 28-38
(4) Monteiro CA et al. Ultra-processing An odd ‘appraisal’. Public Health Nutrition 2018; 21 (3) 497-501 - https://www.cambridge.org/core/journals/public-health-nutrition/article/ultraprocessing-an-odd-appraisal/D90E02A1B25FAD146027B38B26C60067
(5) Gibney M.J., Forde C.G., Mullally D. and Gibney E.R. Ultra-processed foods in human health: a critical appraisal. Am J Clin Nutr 2017; 106: 717-724 - https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28793996